Artikelen

(Zeeuws Tijdschrift)

NIEMAND AAN HET STUUR

Het is crisis. Wie er het laatst bij kwam vliegt er het eerst uit. Kreeg je vroeger na een proefperiode van een jaar een vast contract aangeboden, nu kun je slechts een nieuw jaarcontract of minder verwachten. Bedrijven maken van de gelegenheid gebruik om reorganisaties door te drukken en lonen te matigen. Straks moet je nog betalen om aan het werk te mogen.

Dit schreef ik een half jaar voor het uitbreken van de crisis in een themanummer Romeins Erfgoed van dit blad: Is het wellicht een historische wetmatigheid dat ieder groot rijk op den duur onder eigen gewicht bezwijkt? Onwillekeurig denk ik bij zo´n vraag aan de Amerikaanse Romeinen. De VS kunnen waarschijnlijk ook niet in alle eeuwigheid doorgaan met het drukken van nieuwe dollars en de rest van de wereld op laten draaien voor de tekorten op de betalingsbalans.

Natuurlijk had ik geen notie van de capriolen van de Amerikaanse banken in die tijd. Wel probeerde ik regelmatig een verband te leggen tussen uiteenlopende verschijnselen als het financiële geweld van de hedge-fondsen, de opgewonden fusiedwang, globalisering, marktwerking. Meestal hield ik er een gevoel van ontmoediging aan over. Al die mensen over de hele wereld die maar sjouwen en ploeteren om het beter te krijgen, voor zichzelf en voor hun kinderen. Overgeleverd zijn ze aan de nukken van de kapitalistische markteconomie. Aan topmanagers die de ene na andere overname of fusie regelen en na afloop hun miljoenenpremies incasseren.

In Terneuzen vroeg de Rabobank me een gedicht te schrijven vanwege de opening van een gerenoveerd bankgebouw. Om gewetensbezwaren van mijn kant voor te zijn besloot ik over de coöperatieve gedachte te schrijven.

Het werd het volgende gedicht.

Lied van de coöperatie

Niet alleen het zoete geld
uit de stad maar ook het andere

Het zoute van de dorpen kreeg
werk: leenbanken in huiskamers

Banken omgeven door stallen,
het levende krediet van augustus

(Dit is geschiedenis, de verre hand
die enkel naar ons zwaaien kan)

Oorsprong moet bestemming raken,
iedere ongrijpbare dag van de eeuw

Ook nu, gestoken in een maatpak
van marmer mag niemand de hoge C

Vergeten van Coöperatie, naast de
lage c van code in het getallenheelal

Geen slecht gedicht vind ik nog steeds. Ik kreeg er natuurlijk geld voor, exact het bedrag dat ik vroeg. Wel liet een vrouwelijke bankbediende me weten dat men geschrokken was van de hoogte van het bedrag. Dat bevestigde weer mijn vooroordeel dat alles geld mag kosten, behalve mijn gedichten.

En dan te bedenken dat ik op die o zo feestelijke middag van de opening ook nog eens boeren en middenstanders, cliënten en kader op humoristische wijze toesprak. Terwijl de beeldende kunstenaar die ook bij de opening betrokken was op zijn luie reet in Frankrijk zat. Het door hem geleverde kunstwerk, een willekeurige verzameling buizen, zag er zo desolaat en anoniem uit dat iedereen het tot in lengte van dagen over het hoofd zou zien of er met tegenzin zijn colbert aan ophing.

Wat zegt Ron den Braber, risico-analist, vanuit de hete keuken van het kapitalisme over de Crisis in de Volkskrant: ‘’Ík kreeg bij de Royal Bank of Scotland te horen dat ik mijn boekje te buiten was gegaan. RBS wilde een grote speler worden en wie niet mee wilde doen werd langzaam maar zeker weggepest. Dan kreeg je je bonus niet, maakte je geen promotie.’’

Het product waar hij kritiek op had waren de z.g. kredietderivaten (CDO’s), complexe nieuwe financiële producten, waarbij duizenden hypotheekleningen in één beleggingsproduct werden gefrommeld.

De redenering van de bankhandelaren was eenvoudig. Als het goed gaat verdienen we miljoenen; gaat het slecht dan draaien overheid en aandeelhouders voor de risico’s op.

In juni 2007 solliciteerde Den Braber bij de Nederlandse Bank naar de functie van toezichthouder. ‘’Daar zeiden ze dat ze niemand nodig hadden die zo diep gespecialiseerd was in kredietderivaten. Diezelfde zomer brak de crisis uit en Fortis ging uiteindelijk kapot aan de pakketten met slechte leningen.’’

Je hebt de markt en je hebt de grote algemene voorzieningen. We weten allemaal dat de rovers van de markt zijn losgelaten op sectoren als zorg, openbaar vervoer, energievoorziening. Doel was zogenaamd om de concurrentie te bevorderen en de prijs van een product voor de consument te verlagen en kwaliteitsverbetering te realiseren.

De vruchten van deze omslag zijn echter chaos, bureaucratie, sanering, ontslagen, prijsverhogingen.

Een schoolvoorbeeld van teloorgang door privatisering wordt zichtbaar bij de thuiszorg. Aanvankelijk werd deze tak van zorg gerund door bonafide, non-profit instellingen. Er was behalve gerichtheid op de concrete huishoudelijke taken aandacht voor de cliënt. De medewerkers werden behalve in hun directe taken geschoold in sociale vaardigheden. Het menselijke aspect speelde een prominente rol.

Nadat het startsein voor privatisering werd gegeven, zouden gemeenten voortaan thuiszorg inkopen bij bestaande organisaties en bij nieuwe particuliere bureaus. Deze laatste moesten om hun plaats op de mark te kunnen veroveren laag gaan zitten met hun offertes. Gevolg: het loon van de thuiszorgwerknemers ging omlaag. Bovendien vielen er duizenden ontslagen. Gemeenten gingen over tot het aannemen van oproepkrachten die minder verdienden en minder geschoold waren. Uiteindelijk was iedereen de dupe: de thuiszorgwerker en de hulpbehoevende Nederlander.

Bij TNT-Post is een zelfde ontwikkeling gaande. De bonafide postbode moest plaats maken voor goedkope oproepkrachten. (Dat vind ik het ergste: De Broederschap Met De Grote Fietstassen verdwijnt.)

Je merkt het: de oude angst is terug. Angst voor ontslagen en onaangename aanpassingen. De partijen aan de linkerzijde van het politieke spectrum profiteren nauwelijks van deze ontwikkeling. Dat is logisch want de rol van opstandig links is al lang overgenomen door weerbarstig rechts. Bovendien heeft de Werkende of Werkloze Nederlander door dat het menens is. Het is weer o zo duidelijk waar de macht ligt en wie niets te vertellen hebben. Het is voor de werkgever nu het geschikte ogenblik om oude rekeningen te vereffenen.

Maar er zijn toch vakbonden? Ja, in Frankrijk, België en Italië. In eigen land heeft de vakbond de contouren van een verzekeringsmaatschappij. Het grote onbehagen onder de bevolking vertaalt zich enkel in een afwijkende verkiezingsuitslag. Het politieke midden krijgt opnieuw harde klappen. Vooralsnog deelt de bestuurlijke elite het onbehagen van het volk niet. Zij gaat voor Europa, voor globalisering, voor internationalisering, voor liberalisering en marktwerking, voor multiculturalisme. De argumenten zijn altijd dezelfde: het proces is onomkeerbaar. Hier gaat de wereld nu eenmaal naartoe. Wie zich verzet houdt de vooruitgang tegen. Wie twijfels heeft is lui, reactionair of dom, of alledrie tegelijk.

Natuurlijk heeft de elite gelijk: het kapitaal beschikt over het snelste voertuig, maar helaas zit er niemand aan het stuur. Hooguit een stropop (bestaan die nog, stropoppen?). Misschien wordt het tijd om te denken aan een nieuwe vorm van communisme. Lees er Geweld van de Sloveense filosoof Slavoj Zizek maar eens op na.

Proza
Columns